De Heideboerderij

logo heideboerderijDoe mee met de Heideboerderij!

Het Gilde van Traditionele Schaapherders werkt in diverse provincies concreet aan pilots met het concept van de Heideboerderij. De Heideboerderij is een innovatief concept voor het integrale systeemherstel van natuur- en cultuurhistorische landbouwsystemen ten behoeve van natuur- en landschapsbeheer en voedselproductie. Nu zijn natuur en landbouw gescheiden werelden. In de Heideboerderij staat juist de koppeling tussen natuurbeheer en extensieve landbouwproductie centraal. Door het koppelen van agrarische bedrijvigheid aan ecologisch landschapsbeheer – met veehouderij, akkerbouw, tuinbouw, bijenhouderij en eventueel ook visteelt – kunnen complete landschappen weer tot leven worden gewekt. Het concept van de Heideboerderij is in eerste instantie gericht op heidelandschappen, maar kan vertaald worden naar duinlandschappen of rivierlandschappen.

Mensen en organisaties die interesse hebben om mee te doen met het ontwikkelen van een Heideboerderij worden door het Gilde van harte uitgenodigd om zich te melden. Hieronder wordt kort uitgelegd wat de Heideboerderij inhoudt. Uitgebreidere informatie is te lezen in het door ons opgestelde ‘Heideboerderij notitie 2.0’, deze is op aanvraag bij het Gilde beschikbaar. 

—————————————————————————————————————————————-

Traditionele schaapherders  werken niet alleen met een van de traditionele streekrassen van heideschapen, maar het woord ‘traditioneel’ verwijst ook naar de wijze waarop de dieren gehouden en gehoed worden en de functie die ze vanouds vervullen in het heidelandschap.

In 2015 is het Gilde van Traditionele Schaapherders opgericht, ter ondersteuning van herders die in deze tijden in de problemen komen. Meer informatie daarover vindt u op hun webstek. De meesten van ons hebben nog wel enig besef van de achterliggende historie. De herder vertrekt ‘s morgens uit de schaapskooi, laat zijn schapen grazen op de heide en keert aan het eind van de middag weer terug. En velen kennen ook nog wel iets van het vervolg: met de in de schaapskooi verzamelde mest wordt de akker bemest, waarop de boer zijn graan verbouwt.

Verder kijken in natuurbeheer

Waarschijnlijk beseffen veel minder mensen dat dit niet alleen maar nostalgie is. De biodiversiteit van het dekzandlandschap kan niet zonder dit integrale landschapsbeheer met de gescheperde kudde als middelpunt. De rijke biodiversiteit van extensief beheerde graanakkers is niet in stand te houden zonder schapen op de heide.

Eigenlijk is deze geschiedenis voor grote delen van noordwest-Europa – met regionale accenten – goed vergelijkbaar. In de Duitse deelstaat Niedersachsen  is men zich sterk bewust van deze geschiedenis en van de waarde daarvan. Het traditionele systeem is daar behoorlijk goed bestudeerd; men kent het als ‘Heidebauernwirtschaft’. Een Nederlands equivalent daarvan kennen we eigenlijk niet (of het zou moeten zijn: heidelandbouwsysteem). Wij passen het systeem dan ook niet meer toe. Als terreinbeheerders eerlijk zijn zullen ze toegeven dat ze nog steeds zoekende zijn naar een goede beheersystematiek voor de heide. Het is geprobeerd met grootschalig plaggen van vergraste heide, maar dat leidt  tot een zuurschok, waardoor herstel van de heidevegetatie nogal eens tegenvalt. Het oplossen van dat probleem leidt tot steeds verdergaande technieken. Tot nu toe behoort het niet tot de Nederlandse praktijk om te rade te gaan bij de traditionele methoden.

Gesloten stofhuishouding in Niedersachsen

Schets van het traditionele heidelandbouwsysteem door Andreas Koopmann

Schets van het traditionele heidelandbouwsysteem door Andreas Koopmann

Het Gilde is mede daarom zijn licht gaan opsteken op de Landschaftspflegehof Tütsberg, op de Lüneburger Heide in Niedersachsen. Daar heeft men er werk van gemaakt om de aloude ‘Heidebauernwirtschaft’ in een modern jasje te steken. Met behoud van de essentiële elementen. Er worden zo’n 4.000 ha. heide en 400 ha. graanakkers beheerd, waarbij een centrale rol is weggelegd voor zes kuddes met in totaal zo’n 3.000 Graue gehörnte Heidschnucke. Er is daar sprake van een gesloten stofhuishouding. Het doel van de begrazing is het, tot in het extreme, ophalen van voedingstoffen en mineralen uit de uitgestrekte heide en deze minutieus te verzamelen in de schaapskooi. Daarbij gaat men zo ver, dat ook de keutels bij elkaar geveegd worden die de schapen nog op het voorerf van de kooi laten vallen net voordat ze de hei opgaan. De mest wordt verwerkt op de akkers die bij de Hof Tütsberg horen en onderdeel uitmaken van het Natura-2000 gebied en Nationaal Park Lüneburger Heide. Op de akkers worden oude streekrassen van granen geteeld.

Indrukwekkende resultaten

Deze integrale aanpak van het beheer van het totale heidelandschap leidt tot indrukwekkende resultaten. Enkele voorbeelden: een stabiele populatie korhoenders die graag blijken te fourageren op de Heidespurrie, die als akkeronkruid optreedt; Jeneverbes, bij ons een bedreigde soort, is daar bijna een plaag. Men heeft berekend dat met de huidige inzet van de schaapskuddes de atmosferische stikstofneerslag ruimschoots wordt afgevoerd; op de heide treedt dus netto verschraling op, zonder de nadelen van het grootschalige plaggen. Overigens worden alle andere traditionele methoden van heidebeheer ook toegepast. Er wordt kleinschalig heide gemaaid (ruwvoer en stalstrooisel) en er wordt op een verfijnde manier kleinschalig geplagd, waarbij verschillende typen van plaggen verschillende toepassingen hebben.

Op zoek naar pilotlocaties in Nederland

Het Gilde is nu in Nederland op zoek naar pilotlocaties waar we de traditionele heideboerderij kunnen herintroduceren. Die locaties zijn er zeker te vinden, het komt er op aan medewerking te verwerven van alle betrokkenen. Alleen op deze manier kunnen we het integrale landschapsbeheer herstellen, met ongetwijfeld grote voordelen voor de biodiversiteit van zowel de heidevelden als de akkers. En wat voor ons misschien het belangrijkst is: alleen zo kan de functionaliteit van de zeldzame rassen die ontstaan zijn in het heidelandschap op een werkelijk duurzame wijze worden aangewend. Natuurlijk geldt dit op de eerste plaats voor de zes heideschapenrassen (Schoonebeeker, Mergellander,  Drents, Veluws, Kempisch en Groot heideschaap), maar ook voor heidekoeien en voor de vergeten granen zoals Veluwse kruiprogge, Ottersumse rogge, Brabantse gele haver en Brabantse grijze zandboekweit, om er maar een paar te noemen.

Toekomst voor heideschapen

Heide is in principe een weliswaar extensief gebruikt, maar wel productief landschapstype. Op de Lüneburger Heide – maar ook elders in Europa – heeft men daarom heel bewust een deel van de gronden onder de werking gebracht van pijler 1 van het Europees Gemeenschappelijk  Landbouwbeleid (GLB). Op die manier komt de hectaretoeslag beschikbaar voor een extensieve vorm van landbouw, die in Europa erkend is als  High Nature Value Farming. Wanneer we partijen in Nederland zo ver zouden krijgen dat we dat ook met onze heidevelden doen, dan is meteen ook het probleem van de financiering van de gescheperde begrazing duurzaam opgelost.